Czetwertyński-Światopełk Grzegorz Gedeon, († 1690), prawosławny metropolita kijowski. Ojciec, Zachariasz, był starostą raciborowskim, matka Regina Chrenicka. Grzegorz wybrał stan duchowny i imię Gedeona. W r. 1660 objął biskupstwo łucko-ostrogskie, opróżnione przez powołanie Dionizego Bałłabana na metropolię kijowską. Aczkolwiek w konstytucji z r. 1633 to biskupstwo zostało przyznane prawosławnym, unici posiadali w nim znaczną liczbę parafii i kilka klasztorów, to też rościli sobie pretensje do katedry biskupiej. Prokop Chmielowski, przemyski biskup unicki, przyjął też tytuł biskupa łuckiego, a później nosili go metropolici uniccy: Gabriel Kolenda (1666–73) i Cyprian II Żochowski (1674–93). Musiał więc Cz. prowadzić z nimi uporczywą walkę, do której się ze względu na swój bierny charakter nie nadawał. Energicznemu biskupowi chełmskiemu, Jakubowi Suszy, udało się w r. 1683 pozyskać dla unii archimandrytę klasztoru mieleckiego, Stefana Horaina, ten zaś usiłował pociągnąć za sobą biskupa Gedeona, lecz bezskutecznie. Wówczas Józef Szumlański, administrator prawosławnej metropolii kijowskiej z ramienia króla Jana III – już wtedy cichy stronnik unii – usunął Cz-go z biskupstwa. Cz. udał się na Ukrainę lewobrzeżną, gdzie znalazł przytułek w klasztorze krupeckim koło Baturyna. Właśnie w tym czasie hetman Samojłowicz i duchowieństwo ruskie starali się doprowadzić do wyboru metropolity kijowskiego, gdyż tron metropolitalny wakował od śmierci Józefa Tukalskiego, tj. od r. 1676. Rząd moskiewski uzależniał swoją zgodę na wybór od zgody hetmana i duchowieństwa na przeniesienie metropolii spod zwierzchnictwa patriarchatu carogrodzkiego pod zwierzchność patriarchy moskiewskiego. Upatrzonym kandydatem na godność metropolity był Innocenty Gizel, archimandryta klasztoru pieczarskiego w Kijowie. Gdy ten umarł w r. 1685, hetman wysunął kandydaturę Gedeona Cz-go, z którego bratankiem Jerzym była zaręczona jego córka. Na elekcji metropolitalnej zebrała się tylko garstka duchowieństwa, a i ci, którzy przybyli, protestowali przeciw oddaniu metropolii pod zwierzchność moskiewską. Mimo to Cz. zaraz po wyborze udał się do Moskwy. Tam z rąk patriarchy Joachima otrzymał święcenia i, obsypany hojnie podarunkami przez regentkę Zofię i carów Iwana i Piotra, wrócił do Kijowa. Lecz i na tronie metropolitalnym Cz. nie zaznał spokoju. Arcybiskup czernihowski, Łazarz Baranowicz, który spodziewał się, że wybór metropolitalny padnie na niego, odmówił Gedeonowi posłuszeństwa i starał się o wyłączenie swej diecezji spod zwierzchności metropolity. Po usunięciu Samojłowicza z hetmaństwa w r. 1687 objął tę godność Mazepa; ów, prześladując stronników Samojłowicza, dał również Cz-mu odczuć swoją niechęć. Dochody metropolitalne były bardzo skąpe, gdyż dobra należące do metropolii leżały w Polsce, gdzie zarządzał nimi Szumlański, a prócz tego Baranowicz przy poparciu Mazepy zagarnął trzy protopopie, należące do diecezji kijowskiej. Mimo to Cz. zabrał się do odnowienia zaniedbanej cerkwi katedralnej i zajął się gorliwie akademią mohylańską. Lecz nie starczyło mu środków i sił do spełnienia wszystkich zamierzeń. Sterany długoletnią niedolą i zgryzotami, umarł 6 IV 1690 r. Stosownie do swego życzenia został pogrzebany w kijowsko-pieczarskiej Ławrze.

Niesiecki; Stebelski I., Dwa wielkie światła, wyd. 2, 1866, III; Kossakowski St. K., Monografie hist.-geogr. 1859, I; B(artoszewicz) J., w Enc. Org.; Kostomarow N., Istoriczeskija monografii, XV–XVI; Pełesz J., Geschichte der Union 1880, II 327–30; Archiw. Jugo-Zap. Rossii, dział I, t. 5.

Miron Korduba